Spiral, tıptaki adıyla rahim içi araç (RİA), rahim içine yerleştirilen küçük ve esnek bir cihazdır. Tek bir uygulamayla yıllarca koruma sağlaması, günlük bir işlem gerektirmemesi ve çıkarıldığında doğurganlığın hızla geri dönmesi nedeniyle dünyada en yaygın kullanılan uzun etkili doğum kontrol yöntemlerinden biridir.
Bu yazıda spiralin nasıl etki ettiğini, hormonsuz bakırlı spiral ile hormonlu spiral arasındaki farkı, altın spiral ve top spiral gibi farklı tasarımları, spiral takma sürecini ve olası yan etkileri ele alıyoruz.
Spiral nedir, nasıl etki eder?
Spiraller temel olarak iki gruba ayrılır:
- Bakırlı (hormonsuz) spiraller: Plastik veya metal bir gövde üzerinde bakır tel ya da bakır parçalar içerir. Vücuda hormon vermez.
- Hormonlu spiraller: Rahim içine düşük dozda levonorgestrel adlı bir hormon salgılar.
Bakırlı spiralde rahim içine salınan bakır iyonları, spermlerin hareketini ve canlılığını azaltarak yumurtanın döllenmesini önler. Aynı zamanda rahim iç tabakasında oluşturduğu değişikliklerle döllenmiş yumurtanın rahime tutunmasını engeller. Hormon içermediği için adet döngüsü ve yumurtlama doğal seyrinde devam eder.
Spiral ne kadar etkilidir ve ne kadar korur?
Bakırlı spiraller en etkili geri dönüşümlü doğum kontrol yöntemleri arasındadır; Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre ilk yıl içinde gebelik oranı 100 kadında 1'in altındadır. Koruma süresi modele göre değişir ve ürünün kullanım kılavuzunda belirtilir; yaygın kullanılan bakırlı spirallerde bu süre 5 ile 10 yıl arasındadır. Spiral, istenildiği zaman hekim tarafından çıkarılabilir ve doğurganlık kısa sürede geri döner.
Önemli: Spiral cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlara karşı koruma sağlamaz. Bu enfeksiyonlardan korunmak için kondom kullanılmalıdır.
Hormonsuz spiral çeşitleri
T şeklinde bakırlı spiral
En bilinen spiral tasarımıdır. T şeklindeki esnek gövdenin kollarına ve gövdesine bakır sarılıdır. Rahim boşluğunun şekline uyacak biçimde tasarlanmıştır ve farklı rahim ölçülerine göre farklı boyutları bulunur.
Altın spiral
Altın spiraller, bakırın yanı sıra altın da içeren bakırlı spirallerdir. Örneğin Gold T; tıbbi sınıf saf bakır ve biyouyumlu altınla tasarlanmış, hormon içermeyen T şekilli bir rahim içi araçtır. Farklı rahim ölçülerine uyum için Normal ve Mini olmak üzere iki formu vardır. Steril, tek kullanımlık ambalajda sunulur ve yalnızca hekim tarafından uygulanır.
Top (küre) spiral
Top spiral olarak da bilinen IUB Ballerine (intrauterin top), farklı bir tasarım yaklaşımına sahiptir. Şekil hafızalı nitinol alaşımından yapılmış, polimer kaplı bir tel üzerinde 17 bakır top bulunur. Uygulama tüpünden rahim içine bırakıldığında üç boyutlu bir küre şeklini alır; keskin kenarı veya köşesi yoktur.
- 3,2 mm ile ince yerleştirme profili
- %99,95 saflıkta bakır, 300 mm² bakır yüzey alanı
- 5 yıla kadar koruma
- 15 yaş ve üzeri, doğum yapmış ve yapmamış kadınlar için tasarlanmıştır
Spiral nasıl takılır?
Spiral, jinekolojik muayenenin ardından kadın doğum uzmanı tarafından muayenehane veya poliklinik koşullarında birkaç dakikada takılır. Rahim derinliği ölçülür (histerometri), ardından spiral ince bir uygulama tüpüyle rahim içine yerleştirilir ve çıkarma ipleri uygun uzunlukta kesilir.
- Spiral, gebelik olmadığından emin olunmak koşuluyla adet döngüsünün herhangi bir döneminde takılabilir; adet sırasında veya hemen sonrasında takılması sık tercih edilir.
- İşlem sırasında ve sonrasında adet sancısına benzer bir kramp hissedilebilir.
- Spiralin yerini kontrol etmek için genellikle ilk adetten sonra (3–6 hafta içinde) kontrol muayenesi yapılır.
Spiralin yan etkileri
Bakırlı spirallerde en sık görülen yan etkiler, özellikle ilk 3–6 ayda adet kanamalarının daha uzun ve yoğun olması ve adet sancısının artmasıdır; bu şikâyetler zamanla genellikle azalır. Daha nadir görülen durumlar şunlardır:
- Spiralin düşmesi (ekspulsiyon): En sık ilk aylarda görülür; adet sonrası ip kontrolü önerilir.
- Rahim duvarının delinmesi (perforasyon): Çok nadirdir; yaklaşık 1000 uygulamada 1 veya daha az görülür.
- Enfeksiyon: Risk özellikle takıldıktan sonraki ilk haftalarda hafifçe artar.
Şiddetli karın ağrısı, ateş, kötü kokulu akıntı, ipin hissedilmemesi veya gebelik şüphesi durumunda hekime başvurulmalıdır.
Spiral kimlere uygun değildir?
- Gebelik veya gebelik şüphesi
- Aktif pelvik enfeksiyon, rahim ağzı iltihabı veya cinsel yolla bulaşan aktif enfeksiyon
- Nedeni açıklanamayan vajinal kanama
- Rahim boşluğunu bozan anomaliler veya büyük miyomlar
- Rahim ağzı ya da rahim kanseri
- Bakırlı spiraller için: bakır alerjisi veya Wilson hastalığı
Hangi spiralin uygun olduğuna rahim ölçüsü, doğum öyküsü, adet düzeni ve sağlık durumu değerlendirilerek hekimle birlikte karar verilir.
Sık sorulan sorular
Spiral takmak acıtır mı?
Spiral takılırken çoğu kadın kısa süreli adet sancısına benzer bir kramp hisseder. İşlem birkaç dakika sürer; hekim gerektiğinde ağrıyı azaltıcı yöntemler önerebilir.
Hormonsuz spiral kilo aldırır mı?
Bakırlı spiraller hormon içermediği için hormona bağlı kilo değişikliğine yol açmaz. Adet döngüsü ve yumurtlama doğal seyrinde devam eder.
Doğum yapmamış kadınlara spiral takılır mı?
Evet. Dünya Sağlık Örgütü, doğum yapmamış kadınların da bakırlı spiral kullanabileceğini belirtir. IUB Ballerine gibi ince yerleştirme profiline sahip tasarımlar doğum yapmış ve yapmamış kadınlar için geliştirilmiştir.
Spiral çıkarıldıktan sonra hamile kalınır mı?
Evet. Spiral çıkarıldıktan sonra doğurganlık kısa sürede geri döner; gebelik planlayan kadınlar spirali hekimlerine çıkarttırabilir.
Spiral acil doğum kontrolü için kullanılabilir mi?
Bakırlı spiral, korunmasız cinsel ilişkiden sonraki 5 gün içinde takıldığında acil doğum kontrol yöntemi olarak da kullanılabilir. Bu karar hekim tarafından verilmelidir.
Altın spiral ile bakırlı spiral arasındaki fark nedir?
Altın spirallerde bakıra ek olarak altın bulunur. Doğum kontrol etkisini her iki tipte de bakır iyonları sağlar; altın, biyouyumlu bir metal olarak cihazın yapısında yer alır. Modellerin teknik özellikleri ve koruma süreleri kullanım kılavuzlarında belirtilir.
Kaynaklar
- World Health Organization. Family Planning: A Global Handbook for Providers. 2022 güncellemesi, “Copper-Bearing Intrauterine Device” bölümü.
- Gold T ürün broşürü; IUB® Ballerine® üretici bilgileri (Hera Medikal).
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Sağlığınızla ilgili kararlar için hekiminize danışınız.
