Bel fıtığı ve boyun fıtığı, omurlar arasındaki diskin yerinden taşarak sinir köklerine baskı yapmasıyla ortaya çıkar ve bele ya da boyuna, oradan da bacağa veya kola yayılan ağrılara neden olur. Bel fıtığı tanısı alan hastaların büyük çoğunluğu ameliyat olmadan, uygun tedavi ve zamanla iyileşir. Bu nedenle ameliyatsız bel fıtığı tedavisi seçenekleri hem hastalar hem de hekimler için büyük önem taşır.
Bu yazıda disk hernisinin ne olduğunu, belirtilerini, cerrahi dışı tedavi seçeneklerini ve bu seçeneklerden biri olan difüzyonel yamanın (Pronya Diffusional Patch) nasıl uygulandığını ve klinik çalışmalarda neler gösterildiğini ele alıyoruz.
Bel fıtığı (lomber disk hernisi) nedir?
Omurlar arasında, amortisör görevi gören intervertebral diskler bulunur. Her diskin ortasında jel kıvamında, büyük kısmı sudan oluşan bir çekirdek (nükleus pulpozus) ve onu çevreleyen sağlam lifli bir halka (annulus fibrozus) vardır. Yaşla birlikte disk su kaybeder ve dayanıklılığı azalır; zorlanma anında lifli halkada yırtık oluşabilir. Çekirdeğin bu yırtıktan taşarak omurilik kanalına veya sinir köküne baskı yapmasına disk hernisi denir. Bel bölgesindeki fıtığa lomber disk hernisi, boyundakine servikal disk hernisi adı verilir.
Fıtıklar taşmanın derecesine göre protrüzyon (diskin kanala doğru bombeleşmesi), ekstrüzyon (çekirdeğin halkayı yırtarak taşması) ve sekestrasyon (taşan parçanın diskten kopması) olarak sınıflandırılır.
Bel fıtığı ve boyun fıtığı belirtileri
- Bel ağrısı ve kalçaya, bacağa, ayağa yayılan ağrı: siyatik ağrısı
- Boyun ağrısı ile omuza, kola ve parmaklara yayılan ağrı
- Bacakta veya kolda uyuşma, karıncalanma, yanma hissi
- Kas gücünde azalma (örneğin parmak ucuna veya topuğa basamama)
- Öksürme, hapşırma veya öne eğilmeyle artan ağrı
- Bel ve boyun kaslarında spazm, hareket kısıtlılığı
Acil durum: İdrar veya gaitayı tutamama ya da yapamama, genital bölgede ve kalçalarda uyuşma (“eyer tarzı” uyuşukluk) ya da hızla artan bacak güçsüzlüğü “kauda ekina sendromu” belirtisi olabilir. Bu durumda beklemeden acil servise başvurulmalıdır.
Bel fıtığı nasıl teşhis edilir?
Tanıda nörolojik muayene ve manyetik rezonans görüntüleme (MR) esastır. MR, fıtığın seviyesini, büyüklüğünü ve sinir köküyle ilişkisini gösterir. Tedavi kararı yalnızca MR görüntüsüne göre değil, hastanın şikâyetleri ve muayene bulgularıyla birlikte verilir.
Bel fıtığı ameliyatsız tedavi edilebilir mi?
Evet; acil cerrahi gerektiren durumlar dışında ilk basamak tedavi cerrahi dışıdır. Taşan disk parçasının bir kısmı zamanla vücut tarafından emilebilir (rezorpsiyon). Başlıca cerrahi dışı seçenekler şunlardır:
- Kısa süreli dinlenme ve ardından kontrollü olarak aktif kalma
- Ağrı kesici, iltihap giderici ve kas gevşetici ilaçlar
- Fizik tedavi, egzersiz ve postür eğitimi
- Girişimsel ağrı tedavileri: epidural steroid enjeksiyonları, sinir kökü blokları, radyofrekans uygulamaları
- Otolog uygulamalar, örneğin otolog sitokin serum
- Transdermal (deri üzerinden etki eden) difüzyonel yama
İlerleyici kas güçsüzlüğü, kauda ekina sendromu veya cerrahi dışı tedaviye rağmen geçmeyen şiddetli ağrı varlığında ise cerrahi tedavi değerlendirilir.
Difüzyonel yama (Pronya Patch) nedir?
Pronya Diffusional Patch (Artcure® Diffusional Patch), 6 bitkisel yağ karışımından oluşan, hipoozmolar lipid yapısında ve difüzyon yoluyla çalışan bir transdermal yamadır. Fıtığın bulunduğu bölgede deri üzerine yapıştırılır; enjeksiyon veya cerrahi işlem gerektirmez.
Nasıl etki eder?
Yamada, deri yoluyla emilen düşük moleküler ağırlıklı bir lipid yapısı bulunur. Bu yapının disk içi yoğunluğu ve viskoziteyi azaltarak fıtıklaşmış diskin hacmini küçültmesi ve sinir kökü üzerindeki baskıyı ve tahrişi azaltması hedeflenir. Tavşanlarda yapılan bir disk dejenerasyonu modelinde yamanın ağrıyı azalttığı, disk yoğunluğunu ve viskozitesini düşürdüğü; bu etkinin TRPV (transient receptor potential vanilloid) yolu üzerinden olabileceği gösterilmiştir.
Nasıl uygulanır?
- Yerleştirme: Yama, disk hernisinin bulunduğu bel (lomber) veya boyun (servikal) bölgesine hipoalerjenik bir bantla yapıştırılır.
- 24 saat istirahat: Yama 24 saat boyunca yerinde kalır; bu sürede yatak istirahati önerilir.
- Çıkarma: 24 saatin sonunda yama çıkarılır ve hasta normal günlük aktivitelerine döner.
Klinik çalışmalarda neler gösterildi?
Difüzyonel yamanın lomber ve servikal disk hernisinde ağrı, fonksiyon ve MR bulguları üzerine etkisi, randomize plasebo kontrollü çalışmalar dahil yedi klinik çalışmada değerlendirilmiştir. Öne çıkan sonuçlar:
| Çalışma | Hasta | Öne çıkan sonuç |
|---|---|---|
| Randomize, çift kör, plasebo kontrollü (klinik ve MR esaslı) | 66 | 2. ayda ağrıda anlamlı iyileşme: yama %52,9, plasebo %17,6 (p=0,016). Fonksiyonda (ODI) %30'dan fazla iyileşme: yama %82,4, plasebo %53. |
| Prospektif, randomize, plasebo kontrollü (Uğurlu ve ark., 2017) | 79 | İlk 1 ayda ağrı (VAS) ve Oswestry Disabilite İndeksi'nde belirgin düzelme; işe dönüşte plaseboya göre üstünlük. |
| Randomize, plasebo kontrollü, servikal disk hernisi (Çolak ve ark., 2022) | 48 | 4. ve 12. haftalarda ağrı, nöropatik belirtiler ve fonksiyonda yama grubu lehine anlamlı fark. |
| Prospektif, açık etiketli | 60 | Ağrı ve fonksiyon skorlarında anlamlı azalma; 1. ay kontrol MR'ında 10 hastada (%16,7) disk küçülmesi. |
| Retrospektif analiz | 250 | Ortalama ağrı skoru uygulama öncesi 8,41, 10. günde 3,77. |
| Plasebo kontrollü, diyabetik hastalar | 47 | Ağrı, fonksiyon ve disk çapında yama grubunda belirgin düzelme. |
Randomize çalışmada herniye kitlede ortalama rezorpsiyon oranı yama grubunda 12,53, plasebo grubunda 2,86 olarak bildirilmiştir. Çalışmalarda hiçbir hastada nörolojik bozulma bildirilmemiştir.
Kimler için uygundur?
Klinik çalışmalarda yama; radikülopatinin (sinir kökü ağrısı) eşlik ettiği, cerrahi gerektirmeyen protrüde veya ekstrüde lomber disk hernisi ile servikal disk hernisi olan hastalarda değerlendirilmiştir. Fragmente (parçalı) disk fıtıkları ve diyabetik hastalarda lomber disk hernisi de çalışmalarda incelenmiştir. Uygunluk kararı muayene ve MR bulgularına göre hekim tarafından verilir.
Yan etkiler
Klinik çalışmalarda bildirilen yan etkiler, uygulama sırasında hafif kaşıntı ve tahriştir. 250 hastalık retrospektif analizde 2 hastada uygulama bölgesinde alerji gelişmesi nedeniyle uygulama sonlandırılmıştır.
Sık sorulan sorular
Bel fıtığı ameliyatsız geçer mi?
Bel fıtığı olan hastaların büyük kısmı cerrahi dışı tedavilerle haftalar veya aylar içinde belirgin olarak rahatlar; taşan disk parçası zamanla küçülebilir. İlerleyici güç kaybı veya idrar-gaita kontrol bozukluğu gibi durumlarda ise cerrahi gerekir.
Bel fıtığı yaması ne kadar süre takılı kalır?
Difüzyonel yama tek bir uygulama olarak 24 saat yerinde kalır. Bu süre boyunca yatak istirahati önerilir; 24 saatin sonunda yama çıkarılır ve hasta günlük yaşamına döner.
Difüzyonel yama boyun fıtığında kullanılır mı?
Evet. Servikal (boyun) disk hernisinde yapılan randomize plasebo kontrollü bir çalışmada, 4. ve 12. haftalarda ağrı, nöropatik belirtiler ve fonksiyonel durumda yama grubu lehine anlamlı fark bulunmuştur.
Bel fıtığı için hangi doktora gidilir?
Beyin ve sinir cerrahisi (nöroşirürji), ortopedi ve travmatoloji, fiziksel tıp ve rehabilitasyon ile algoloji (ağrı) uzmanları bel ve boyun fıtığının tanı ve tedavisini üstlenir.
Bel fıtığında yürüyüş yapılır mı?
Akut ağrılı dönemi takiben, ağrıyı artırmayacak tempoda yapılan yürüyüş genellikle önerilir; uzun süreli yatak istirahati ise iyileşmeyi geciktirebilir. Egzersiz programı hekim veya fizyoterapist tarafından kişiye göre belirlenmelidir.
Kaynaklar
- Artcure® Diffusional Patch klinik çalışma özetleri (Türkçe, 17.06.2022).
- Uğurlu M, Aksekili MAE, Alkan BM, Kara H, Çağlar C. Effects of Artcure Diffusional Patch application on pain and functional status in lumbar disc herniation patients: a prospective randomized controlled study. Turkish Journal of Medical Sciences. 2017;47(3):874-882.
- Çolak H, Aktürk S, Büyükavcı R, Ersoy Y. Investigating the effectiveness of Artcure transdermal diffusional patch in patients with cervical disc herniation: a randomized placebo-controlled study. Medicine. 2022;11(2):502-506.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Sağlığınızla ilgili kararlar için hekiminize danışınız.
