İnflamasyon (iltihaplanma), vücudun enfeksiyon, yaralanma veya doku hasarı gibi zararlı uyaranlara karşı verdiği doğal bir savunma yanıtıdır. Kısa süreli inflamasyon iyileşmenin bir parçasıdır; ancak süreç kontrolden çıkıp aylarca, yıllarca sürdüğünde kronik inflamasyon gelişir ve eklemler başta olmak üzere birçok dokuda kalıcı hasara yol açabilir.
Bu yazıda inflamasyonun nasıl işlediğini, eklem iltihabında hangi moleküllerin rol oynadığını ve kişinin kendi kanından hazırlanan otolog sitokin serum (ACS) tedavisinin bu süreci nasıl hedef aldığını anlatıyoruz.
İnflamasyon nedir?
Doku hasar gördüğünde bağışıklık hücreleri bölgeye toplanır ve sitokin adı verilen sinyal proteinleri salgılar. Bu sitokinler damar geçirgenliğini artırır, savunma hücrelerini bölgeye çağırır ve onarımı başlatır. Kızarıklık, ısı artışı, şişlik, ağrı ve işlev kaybı inflamasyonun klasik belirtileridir.
Sitokinler kabaca iki gruba ayrılır:
- Pro-enflamatuvar sitokinler (örneğin IL-1, TNF-α, IL-6) iltihabi yanıtı başlatır ve güçlendirir.
- Anti-enflamatuvar sitokinler (örneğin IL-1Ra, IL-4, IL-10) yanıtı dengeler ve sonlandırır.
Akut ve kronik inflamasyon arasındaki fark
Akut inflamasyon birkaç gün içinde ortaya çıkar ve hasar onarıldığında söner; örneğin burkulan bir bilekteki şişlik. Kronik inflamasyonda ise pro- ve anti-enflamatuvar sinyaller arasındaki denge bozulur ve iltihap süreğen hale gelir. Romatoid artrit, bazı kronik cilt hastalıkları ve bağışıklık sistemiyle ilişkili birçok hastalıkta kronik inflamasyon belirleyici rol oynar. Osteoartrit (kireçlenme) de uzun süre yalnızca “aşınma” olarak görülse de, bugün düşük dereceli kronik inflamasyonun hastalığın ilerlemesinde önemli olduğu bilinmektedir.
Eklem iltihabında IL-1'in rolü
Osteoartritte eklemdeki iltihap yapıcı ve iltihap giderici proteinlerin dengesi bozulur. Bu süreçte interlökin-1 (IL-1) öne çıkar: IL-1 kıkırdağı yıkan enzimlerin üretimini artırır, kıkırdak hücrelerinin onarım kapasitesini baskılar ve ağrıya katkıda bulunur.
Vücudun IL-1'e karşı doğal bir freni vardır: IL-1 reseptör antagonisti (IL-1Ra). IL-1Ra, kıkırdak ve eklem zarı hücrelerindeki IL-1 reseptörlerine bağlanarak zararlı IL-1'in bu reseptörlere ulaşmasını engeller. Otolog sitokin serum tedavisinin temel fikri, bu doğal freni hastanın kendi kanından artırılmış miktarda elde etmektir.
Otolog sitokin serum (ACS) tedavisi nedir?
Otolog sitokin serum (İngilizce “autologous conditioned serum”, kısaca ACS; sitokin yönünden zengin serum için ACRS de denir), hastanın kendi kanının özel bir kitte belirli sıcaklık ve sürede bekletilmesiyle elde edilen serumdur. Bu bekleme (inkübasyon) sırasında kandaki beyaz kan hücreleri IL-1Ra başta olmak üzere anti-enflamatuvar sitokinleri ve büyüme faktörlerini serbest bırakır.
Örneğin Sanakin® sistemiyle elde edilen serum; IL-1Ra, IL-4 ve IL-10 gibi anti-enflamatuvar sitokinlerin yanı sıra IGF-1, HGF, TGF-β1, EGF ve FGF gibi büyüme faktörlerini içerir. Hazırlık sırasında hiçbir yapay katkı maddesi kullanılmaz; serum tamamen hastanın kendisine aittir.
Otolog serum nasıl hazırlanır?
- Kan alımı: Hastanın kol damarından aseptik koşullarda 10 mL kan alınır.
- Kite aktarma: Kan yeni bir kanülle özel kite aktarılır.
- İnkübasyon: Kit 37 °C'de, yani vücut sıcaklığında, 3 saat inkübatörde bekletilir.
- Santrifüj: Kit 4.000 devirde 5 dakika santrifüj edilerek serum kan hücrelerinden ayrılır.
- Serumun ayrılması: Serum 5 mL'lik enjektörle çekilir.
- Enjeksiyon: Serum steril filtreden geçirilerek tedavi edilecek bölgeye uygulanır.
Üreticinin in vitro ölçümlerinde, anti-enflamatuvar IL-1Ra miktarı inkübasyonun 1. saatinde 3 kat, 3. saatinde 4,5 kat artmıştır. Aynı sürede iltihap yapıcı IL-1α ve IL-1β artmamış; TNF-α ve IL-6 normal aralıkta kalmıştır.
Otolog serum tedavisi hangi durumlarda kullanılır?
Ortopedide
- Diz, kalça, omuz, ayak bileği, el ve parmak eklemlerinin osteoartriti
- Omurga osteoartriti: faset eklem artrozu, osteokondroz
- Bel ve boyun fıtığına bağlı sinir kökü ağrısı (radikülopati), siyatik
- Tendon ve bağ iltihapları: aşil tendinopatisi, tenisçi dirseği
- Kas yırtıkları ve spor yaralanmaları
Üreticinin önerisinde büyük eklemlere 3–4 mL, omurgada 2 mL olmak üzere haftada bir, toplam 3–5 enjeksiyon uygulanır; tedavi planını hekim belirler.
Kadın hastalıklarında
Kadın üreme sistemindeki inflamasyonla ilişkili durumlarda anti-enflamatuvar ve rejeneratif tedavi amacıyla, ayrıca yardımcı üreme tekniklerinde (tüp bebek tedavileri) destekleyici olarak kullanılmaktadır.
Klinik veriler ne söylüyor?
Sanakin ortopedi broşüründe yer alan ve Kasım 2011 – Ekim 2014 arasında yürütülen gözlemsel çalışmaya, ortalama yaşı 60 olan ve Kellgren derece III osteoartriti bulunan 100 hasta katılmıştır. Hastalara haftada bir, toplam 5 enjeksiyon uygulanmıştır. Ortalama ağrı skoru (VAS) 69,86'dan 17,11'e gerilemiş, ağrıda ortalama %75,5 olumlu değişim kaydedilmiştir. Değerlendirilen bölgeler diz (45), omuz (20), bel (17), başparmak (13), aşil (3) ve ayak başparmağıdır (2).
Not: Gözlemsel çalışmalar kontrol grubu içermediği için sonuçlar dikkatle yorumlanmalıdır. Otolog serum uygulamalarına ilişkin bilimsel literatür, farklı hasta gruplarında araştırılmaya devam etmektedir.
Otolog serum ile PRP arasındaki fark
| Otolog sitokin serum (ACS) | PRP | |
|---|---|---|
| Kaynak | Hastanın kendi kanı | Hastanın kendi kanı |
| Hazırlık | 37 °C'de 3 saat inkübasyon + santrifüj | Yalnızca santrifüj, yaklaşık 20–30 dakika |
| Öne çıkan içerik | Anti-enflamatuvar sitokinler (IL-1Ra) ve büyüme faktörleri | Trombositler ve trombosit kaynaklı büyüme faktörleri |
| Temel hedef | İltihabi süreci dengelemek | Doku onarımını desteklemek |
PRP hakkında ayrıntılı bilgi için PRP tedavisi nedir yazımızı okuyabilirsiniz.
Kimler için uygun değildir?
Uygulama bölgesinde enfeksiyon, ciddi kan hastalıkları, aktif kanser tedavisi ve hamilelik gibi durumlarda tedavi uygulanmaz veya hekim tarafından dikkatle değerlendirilir. Otolog serum bir enjeksiyon tedavisidir ve yalnızca hekim tarafından, steril koşullarda uygulanmalıdır.
Sık sorulan sorular
Otolog serum tedavisi kaç seans uygulanır?
Üretici önerilerine göre genellikle haftada bir olmak üzere 3–5 enjeksiyon uygulanır. Seans sayısı ve dozu, tedavi edilen bölgeye ve hastanın durumuna göre hekim belirler.
Otolog serum alerji yapar mı?
Serum hastanın kendi kanından ve katkı maddesi kullanılmadan hazırlandığı için alerjik reaksiyon riski çok düşüktür. Enjeksiyon yerinde geçici ağrı, şişlik veya hassasiyet görülebilir.
Kronik inflamasyon nasıl anlaşılır?
Uzun süren eklem ağrısı ve şişlik, sabah tutukluğu, halsizlik gibi belirtiler kronik inflamasyona işaret edebilir. Tanı için muayene ve CRP, sedimantasyon gibi kan testleri gerekir; değerlendirme mutlaka hekim tarafından yapılmalıdır.
Otolog serum ile ortokin tedavisi aynı şey midir?
“Ortokin” (Orthokine®), otolog sitokin serum tedavisi için geliştirilen ilk ticari sistemlerden birinin adıdır ve Türkiye'de bu tedavi türü için genel bir isim gibi kullanılır. Temel prensip aynıdır: Hastanın kanı belirli koşullarda bekletilerek anti-enflamatuvar sitokin yönünden zengin serum elde edilir. Kullanılan sistemler ve hazırlık protokolleri üreticiye göre farklılık gösterir.
Kaynaklar
- Sanakin® ortopedi broşürü ve Sanakin® jinekoloji broşürü (Genesis Biyomedikal).
- Evans CH, Chevalier X, Wehling P. Autologous Conditioned Serum. Physical Medicine and Rehabilitation Clinics of North America. 2016;27(4):893-908.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Sağlığınızla ilgili kararlar için hekiminize danışınız.
