Endometriozis (Çikolata Kisti) Nedir? Belirtileri, Tedavisi ve İnflamasyonun Rolü

Endometriozis, rahmin iç yüzeyini döşeyen dokuya (endometrium) benzeyen dokunun rahim dışında, çoğunlukla yumurtalıklarda, tüplerde ve karın zarında yerleşmesiyle ortaya çıkan kronik bir hastalıktır. Yumurtalıkta oluşan ve içi koyu kahverengi kanla dolu kistler, halk arasında çikolata kisti olarak bilinir. Endometriozis, üreme çağındaki kadınların yaklaşık %6–10'unu etkiler ve şiddetli adet sancısı, kronik kasık ağrısı ve kısırlığın önemli nedenlerinden biridir.

Bu yazıda endometriozisin belirtilerini, tanı ve tedavi seçeneklerini ve son yıllarda giderek daha çok araştırılan bir konu olan inflamasyonun (iltihabi süreçlerin) bu hastalıktaki rolünü ele alıyoruz.

Endometriozis nedir, neden olur?

Her adet döngüsünde rahim iç tabakası kalınlaşır ve gebelik oluşmazsa adet kanamasıyla atılır. Endometriozisde rahim dışına yerleşmiş endometrium benzeri doku da hormonlara yanıt verir; ancak kanayan doku vücuttan atılamadığı için bölgede iltihaplanmaya, yapışıklıklara ve kist oluşumuna yol açar.

Hastalığın kesin nedeni bilinmemekle birlikte, adet kanının bir kısmının tüplerden karın boşluğuna geri akması (retrograd menstruasyon), bağışıklık sistemindeki düzensizlikler, hormonal etkenler ve genetik yatkınlık birlikte rol oynar. Ailesinde endometriozis olan kadınlarda risk daha yüksektir.

Endometriozis belirtileri

• Şiddetli ve giderek artan adet sancısı (dismenore)
• Adet dönemi dışında da süren kasık ve kronik pelvik ağrı
• Cinsel ilişki sırasında veya sonrasında ağrı
• Adet döneminde ağrılı dışkılama veya idrar yapma
• Düzensiz veya yoğun adet kanamaları
• Gebe kalmada güçlük (kısırlık)
• Halsizlik, şişkinlik ve sindirim şikâyetleri

Belirtilerin şiddeti her zaman hastalığın yaygınlığıyla orantılı değildir; yaygın endometriozisi olan bir kadında az şikâyet olabilirken, küçük odaklar şiddetli ağrıya neden olabilir.

Endometriozis nasıl teşhis edilir?

Tanıda şikâyetlerin ayrıntılı dinlenmesi, jinekolojik muayene ve transvajinal ultrasonografi ilk basamaktır. Ultrason özellikle yumurtalıktaki çikolata kistlerini göstermede başarılıdır. Derin yerleşimli endometriozisten şüphelenildiğinde MR kullanılabilir. Kesin tanı ise laparoskopi (kapalı yöntemle karın içinin kamerayla incelenmesi) sırasında alınan doku örneğiyle konur.

Endometriozis tedavisi

Tedavi; kadının yaşına, şikâyetlerinin şiddetine, hastalığın yaygınlığına ve gebelik isteğine göre kişiye özel planlanır:

• Ağrı tedavisi: İltihap giderici ağrı kesiciler (NSAİİ).
• Hormonal tedaviler: Adet döngüsünü baskılayarak endometriozis odaklarının aktivitesini azaltan ilaçlar.
• Cerrahi tedavi: Laparoskopi ile endometriozis odaklarının ve kistlerin çıkarılması, yapışıklıkların açılması.
• Kısırlık tedavisi: Gebelik isteyen kadınlarda aşılama veya tüp bebek gibi yardımcı üreme teknikleri (YÜT).

Bilinmesi gereken: Endometriozis iyi huylu ama kronik bir hastalıktır ve tedaviden sonra tekrarlayabilir. Bu nedenle düzenli kadın hastalıkları uzmanı takibi önemlidir.

Endometriozis ve inflamasyon: sitokinlerin rolü

Endometriozis giderek daha çok kronik iltihabi bir hastalık olarak kabul edilmektedir. Hastaların karın boşluğundaki sıvıda (periton sıvısı) bağışıklık hücreleri olan makrofajların sayısı artar ve bu hücreler IL-1, TNF-α ve IL-6 gibi iltihap yapıcı sitokinler salgılar. Bu sitokinler endometriozis odaklarının büyümesini, tutunmasını ve yeni damar oluşturmasını destekleyerek ağrı ve kısırlığa katkıda bulunur.

Bu süreçte interlökin-1 (IL-1) ailesi özellikle dikkat çeker. Vücudun IL-1'e karşı doğal frenini oluşturan IL-1 reseptör antagonisti (IL-1Ra) ile ilgili bulgular şöyledir:

• Endometriozisi olan kadınların periton sıvısında IL-1Ra düzeyi, endometriozisi olmayanlara göre anlamlı olarak daha düşük bulunmuştur.
• Periton sıvısındaki IL-1Ra düzeyi, hastalığın şiddeti ve endometriozise bağlı adet sancısıyla ilişkili bulunmuştur.

Bu bulgular, IL-1 ile IL-1Ra arasındaki dengenin bozulmasının endometriozisin gelişiminde ve ilerlemesinde rol oynayabileceğini düşündürmektedir. İnflamasyonun genel işleyişi için inflamasyon ve otolog serum yazımıza göz atabilirsiniz.

İmplantasyon ve tüp bebek tedavisinde sitokinler

Gebeliğin başlaması için embriyonun rahim iç tabakasına tutunması (implantasyon) gerekir. Başarılı bir implantasyon; sağlıklı bir embriyo, embriyoyu kabul etmeye hazır bir endometrium ve ikisi arasındaki uyumlu bir “iletişim” ile mümkündür. Bu iletişimde IL-1 sistemi başta olmak üzere birçok sitokin ve büyüme faktörü görev alır. Dengenin bozulması, tekrarlayan implantasyon başarısızlığı gibi sorunlarla ilişkilendirilmektedir.

Kadın sağlığında otolog (kişinin kendinden) tedavi yaklaşımları

Son yıllarda, hastanın kendi kanından hazırlanan ürünlerin kadın hastalıklarında ve üreme tıbbında kullanımı araştırılmaktadır:

• Rahim içi PRP: Dondurulmuş embriyo transferi yapılan ve rahim iç tabakası ince olan kadınlarda yapılan çift kör randomize bir çalışmada, PRP uygulamasının endometrium kalınlığı üzerine etkisi incelenmiştir.
• Yumurtalık içi PRP: Yumurtalık rezervi azalmış kadınlarda araştırılmaktadır; ancak uzmanlar bu uygulamanın etkinliğine dair kanıtların henüz yetersiz olduğu konusunda uyarmaktadır.
• Otolog sitokin zengin serum (ACRS): Kanın özel bir kitte vücut ısısında bekletilmesiyle IL-1Ra, IL-4 ve IL-10 gibi iltihap giderici sitokinler ile IGF-1, HGF, TGF-β1, EGF ve FGF gibi büyüme faktörleri yönünden zenginleştirilmiş serumdur. Sanakin® jinekoloji broşüründe, kadın üreme sistemindeki inflamasyonla ilişkili durumlarda iltihap giderici ve rejeneratif tedavi amacıyla ve yardımcı üreme tekniklerinde destekleyici olarak kullanılabileceği belirtilmektedir.

Önemli: Üreme tıbbındaki otolog uygulamaların önemli bir kısmı araştırma aşamasındadır ve her hasta için uygun değildir. Bu tedavilerin kimlere, ne zaman uygulanacağına mutlaka kadın hastalıkları ve doğum uzmanı karar vermelidir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Sağlığınızla ilgili kararlar için hekiminize danışınız.